Μπιενάλε Βενετίας 2026: Mπιορκ, γυναίκα σε ούρα και η Ελλάδα δραπέτης – «Κατάσταση πολιορκίας»

Η αρχική σύλληψη της επιμελήτριας Κόγιο Κούο για μια Μπιενάλε επικεντρωμένη στην «πνευματική ανάπαυση» και τους «χαμηλούς τόνους» – το όραμα της Αφρικανής Κούο φέρει τίτλο In Minor Keys – προσέκρουσε στην ωμή πραγματικότητα ενός πλανήτη σε κρίση.

Μπορεί η Μπιορκ να έριξε το δικό της rave φέρνοντας ένα DJ Set στη διοργάνωση, ωστόσο οι συνεργάτες της Κούο, υλοποιώντας το όραμά της μετά τον ξαφνικό θάνατό της, βρέθηκαν αντιμέτωποι με ένα αποτέλεσμα εκ διαμέτρου αντίθετο από αυτό που εκείνη είχε οραματιστεί. Εκκωφαντικά ηχηρή εκτός των τειχών της, η Μπιενάλε Βενετίας 2026 φλέγεται σε μια πόλη που βουλιάζει.

Διαβάστε επίσης: Διαστημική πρόταση από το NCAA στον Μπιμπέροβιτς: Το LSU του δίνει επτά εκατομμύρια

Ως ιεροτελεστία πόνου και μνήμης η Μπιενάλε Βενετίας είναι διχασμένη σημειώνει ο Guardian με «την αληθινή καλλιτεχνική γενναιότητα φέτος δεν βρίσκεται στα επίσημα περίπτερα, αλλά στις παράνομες φωνές που υψώνονται στα σοκάκια της».

Η 61η διοργάνωση του ιστορικού θεσμού, εξελίσσεται σε ένα εκρηκτικό μωσαϊκό πολιτικών αντιπαραθέσεων και καλλιτεχνικού παραλογισμού όπου «η ανθρωπότητα που προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα στον περιβαλλοντικό όλεθρο και την κενότητα του εντυπωσιασμού».

Η Μπιενάλε του 2026 θα μείνει στην ιστορία ως η διοργάνωση που «έσχισε τα ιμάτιά της» πριν καν ανοίξει τις πύλες της γράφει ο Έντι Φράνκελ καθώς η επιδίωξη για «γαλήνη» φαντάζει σχεδόν σουρεαλιστική, όταν έξω από τα τείχη της έκθεσης η γεωπολιτική αστάθεια, η άνοδος του αυταρχισμού και η κλιματική κρίση καλπάζουν.

Η κεντρική έκθεση, στερούμενη σαφούς προσανατολισμού, κατέληξε σε μια άσκοπη συσσώρευση κεραμικών και υφαντών, αποφεύγοντας επιδεικτικά να αγγίξει τα καυτά ζητήματα της εποχής μας, όπως η τεχνολογία και οι πολεμικές συρράξεις.

Σε αυτό το τοπίο μιας έκδηλης αμηχανίας «τα εθνικά περίπτερα είναι πολύ λιγότερο ενοχλητικά από την κύρια έκθεση. Μερικά από αυτά είναι ακόμη και αρκετά διασκεδαστικά – κάτι που συνήθως δεν συνδέετε με τη σύγχρονη τέχνη.

Το περίπτερο της Δανίας είναι μια τράπεζα σπέρματος υψηλής τεχνολογίας και αυτό της Ιαπωνίας αναγκάζει τους επισκέπτες να φροντίζουν ψεύτικα μωρά. Υπάρχει ένας Ράσελ Κρόου σε φυσικό μέγεθος φτιαγμένος από σοκολάτα στο περίπτερο της Μάλτας και το βελγικό είναι σαν μια υπερ-σοβαρή εκδοχή της Blue Man Group με ουρλιαχτά και τύμπανα. Γελοίο, ανόητο, αρκετά αστείο».

Η Κούο πρόλαβε να ολοκληρώσει σχεδόν τον συνολικό σχεδιασμό της κεντρικής έκθεσης πριν από τον θάνατό της τον περασμένο Μάιο, σε ηλικία 57 ετών, κατά την περίοδο της προετοιμασίας, αφήνοντας πίσω πλήρες πλαίσιο, που υλοποιείται φέτος χωρίς την παρουσία της. Ωστόσο, οι συνθήκες μέσα στις οποίες παρουσιάζεται τελικά η σημαντικότερη γιορτή της τέχνης διαφέρουν αισθητά από την πρόθεσή της, καθώς οι παραιτήσεις, οι αλλαγές στον τρόπο απονομής των βραβείων και οι πολιτικές παρεμβάσεις γύρω από τις εθνικές συμμετοχές έχουν μετατρέψει τη Μπιενάλε σε χώρο έντονης δημόσιας αντιπαράθεσης.

Σε αυτό το πλαίσιο, το Escape Room του ελληνικού περιπτέρου λειτουργεί σχεδόν ως σχόλιο πάνω στη συνολική συνθήκη της διοργάνωσης: ένα περιβάλλον όπου η ιστορία, η πολιτική και η αναπαράστασή τους συγχέονται, και όπου η «απόδραση» ίσως δεν είναι παρά μια άλλη μορφή συμμετοχής στο ίδιο το παιχνίδι της πραγματικότητας.

Η ελληνική συμμετοχή του Ανδρέα Αγγελιδάκη, σε επιμέλεια Γιώργου Μπεκιράκη μεταμορφώνει το περίπτερο σ’ ένα σύγχρονο Πλατωνικό Σπήλαιο «δημιουργώντας ένα εμβυθιστικό περιβάλλον που επανενεργοποιεί την πλατωνική αλληγορία στο σημερινό τοπίο της ‘μετα-αλήθειας’, του εθνικισμού και του λαϊκισμού».

Μέσα από γλυπτικές εγκαταστάσεις και αφηγηματικές μετατοπίσεις, ο διεθνής δημιουργός διερευνά τις σχέσεις ιστορίας, ταυτότητας και πολιτισμικής μνήμης, αντιμετωπίζοντας το ίδιο το περίπτερο ως μηχανισμό αφήγησης της ελληνικότητας. Ως δωμάτιο απόδρασης, το Ελληνικό Περίπτερο ενσαρκώνει μία πραγματικότητα που μοιάζει με παιχνίδι, ενώ σε συμβολικό επίπεδο φέρει το παράδοξο ενός κτιρίου που προσπαθεί να ξεφύγει από τον «εαυτό» του, από την ίδια την ιστορία του.

Το Escape Room του Αγγελιδάκη είναι τολμηρή πρόταση για τον τρόπο ερμηνείας των κυρίαρχων αφηγήσεων, ενώ οι δεκάδες συμβολισμοί οι οποίοι είναι αριστοτεχνικά κρυμμένοι σε κάθε γωνιά του μας αποκαλύπτουν τις μικρές ιστορίες που συνθέτουν την μεγάλη Ιστορία και μας καλούν να δώσουμε τις δικές μας- εξίσου τολμηρές – απαντήσεις.

Φτάνοντας στο ελληνικό περίπτερο – ένα από τα παλιότερα των Τζαρντίνι που εγκαινιάστηκε το 1934- ο επισκέπτης αντικρίζει απλωμένα στα σκαλοπάτια  μεγάλα ασπρόμαυρα «πουφ» σε σχήμα κολώνας. Είναι ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά της μέχρι τώρα δουλειάς του Ανδρέα Αγγελιδάκη και δημιουργούν έναν ιδιαίτερο διάλογο με τις δύο κολώνες της εισόδου του περιπτέρου. Αρχιτεκτονικά στοιχεία τα οποία, εξηγεί ο ίδιος, παραπέμπουν στην Αγιά Σοφιά της Κωνσταντινούπολης.

Στον αριστερό τοίχο μια επιγραφή (πάνω σε μία εγκατάσταση- φόρο τιμής στη διακεκριμένη Ελληνίδα χαράκτρια Βάσω Κατράκη), αναφέρει:

«Αγαπητέ επισκέπτη, με λύπη μας σε ενημερώνουμε ότι η Grecia δραπέτευσε». Στον δεξιό τοίχο το επιμελητικό σημείωμα μας προετοιμάζει για το τι θα δούμε: «(…) Διερευνώντας τη ‘ζωή’ του Περιπτέρου σε συνάρτηση με το πολιτικό κλίμα της εποχής της γέννησής του – δηλαδή τον φασισμό- ο Αγγελιδάκης παρακολουθεί τις ιστορικές εξελίξεις στην Ελλάδα και την Ιταλία μέσα από μικρές ιστορίες και περιστατικά που συνδέονται με τον χώρο. Το Περίπτερο μετατρέπεται σε μια κάψουλα όπου ιστορικές εκδοχές της ελληνικότητας τοποθετούνται δίπλα σε αστικές, βιωμένες εκφράσεις της, υπενθυμίζοντας την ένταση ανάμεσα στην πραγματικότητα και τις πολιτισμικές καθηλώσεις…».

Μπαίνοντας στο περίπτερο, αποκαλύπτεται στον επισκέπτη ένα ιδιαίτερο σύμπαν σημειώνει το ΑΠΕ ΜΠΕ, στο οποίο, μεταξύ άλλων, συναντάμε τον Ζακ Κωστόπουλο, τη Βάσω Κατράκη, η οποία κέρδισε το Χρυσό Λέοντα Χαρακτικής στη Βενετία το 1966 προτού το 1967 βρεθεί εξόριστη στη Γυάρο, τη Μαρία Μπέικου – από τα θρυλικά πρόσωπα της εθνικής αντίστασης – και τα γυαλιά της Πέγκι Γκουγκενχάιμ.

Παράλληλα, ερχόμαστε αντιμέτωποι με μια διχοτομημένη αρχιτεκτονική αφήγηση: από τη μία πλευρά, μια εκδοχή της «εθνικής ιστορίας» όπως αναπαράγεται μέσα από γεγονότα, ειδήσεις και συλλογικές μνήμες, σε ένα περιβάλλον που θυμίζει πίστα χορού· από την άλλη, ένας χώρος που παραπέμπει σε τουριστικό περίπτερο, γεμάτος θραύσματα εικόνων και στερεοτύπων της ελληνικότητας.

«Ο εμφύλιος, αλλά γενικά η έννοια του διχασμού στην Ελλάδα έπαιξε κεντρικό ρόλο στην απόφαση μου να χωρίσω το περίπτερο στα δύο: να κάνω το εθνικό και το περίπτερο, σαν δύο χαρακτήρες» ανέφερε ο Ανδρέας Αγγελιδάκης μιλώντας στους Έλληνες δημοσιογράφους.

«Η Ιστορία δεν λειτουργεί ως μία σταθερή αφήγηση του παρελθόντος, αλλά ως πεδίο συμβολισμού και εργαλείο αποδόμησης. Μέσα από το έργο εξετάζω την ιστορία, όμως την παραθέτω σε θραύσματα. Εξάλλου δεν υπάρχει μία ιστορία. Ο καθένας από εσάς ανάλογα με ποιο πράγμα θ’ αναγνωρίσει, θα σκεφτεί άλλες συνδέσεις ή άλλα νοήματα.

Ένα από τα πρώτα αποφθέγματα που χρησιμοποίησε η επιμελήτρια της Μπιενάλε Κόγιο Κούο είναι του Τζέιμς Μπόλντουιν, σύμφωνα με τον οποίο κάποιοι άνθρωποι βλέπουν το φεγγάρι και αποφασίζουν να πάνε να ζήσουν εκεί, ενώ άλλοι χορεύουν κάτω από το φως του σαν να είναι ένας αρχαίος φίλος. Με την ελληνική πραγματικότητα εγώ κάνω το δεύτερο πάντα. Μπορεί να φαίνεται ότι κριτικάρω κάποια πράγματα της Ελλάδας αλλά αφήνω την κριτική να δημιουργηθεί. Ο επισκέπτης μπορεί να καταλάβει ό,τι θέλει και φυσικά εγώ επιλέγω να είναι μέρος αυτού», πρόσθεσε.

Το Escape Room του Ανδρέα Αγγελιδάκη υλοποιείται και εκτίθεται στο Ελληνικό Περίπτερο με τη χρηματοδότηση του υπουργείου Πολιτισμού. Εθνικός Επίτροπος είναι ο Μητροπολιτικός Οργανισμός Μουσείων Εικαστικών Τεχνών Θεσσαλονίκης-MOMUS.

Αλλά για τον Guardian είναι το περίπτερο της Αυστρίας της Φλορεντίνα Χόλτσινγκερ που όλοι θέλουν να επισκεφθούν. Ένα αντιπαραθετικό, αγχωτικό, γεμάτο λύματα έργο παραστατικής τέχνης που ξεκινάει με την ίδια να χτυπάει μια τεράστια καμπάνα με το γυμνό της σώμα.

Μέσα στο περίπτερο γυμνές γυναίκες σκαρφαλώνουν σε ένα μεταλλικό κατάρτι, μια άλλη κάνε γύρους με το τζετ σκι και στη μέση όλων, μια γυναίκα με μάσκα καταδύσεων είναι βυθισμένη σε μια δεξαμενή γεμάτη ούρα.

Πήγαινε, μπες μέσα και κάνε τη δουλειά σου ζητάει το έργο από τους επισκέπτες που συμμετέχουν στο έργο με τα ούρα τους. Αυτά φιλτράρονται και επιστρέφουν στη δεξαμενή όπου η γυναίκα κολυμπάει για ώρες. Δίπλα, ένα σύστημα αποχέτευσης ρεύεται και ψεκάζει ακατέργαστα λύματα σε ένα κλειδωμένο δωμάτιο, οι σωλήνες περιστρέφονται και καλύπτουν τα παράθυρα με παχύ καφέ υγρό. Είναι σφραγισμένο, αλλά η μπόχα δεν είναι μακριά.

Είναι ένα έργο εξαιρετικά άσεμνο και απαίσιο. Θα μπορούσες να το ερμηνεύσεις ως μια διατριβή για την κλιματική αλλαγή και την άνοδο της στάθμης της θάλασσας, με την καμπάνα να προμηνύει πλημμύρες και οικολογικές καταστροφές. Αλλά αφορά επίσης το πόσο κοντά ζούμε σε αυτά τα κρυμμένα συστήματα υποστήριξης και πόσο κοντά είναι στην κατάρρευση. Είμαστε λίγα εκατοστά μακριά από το να καταρρεύσουν όλα στον κόσμο και εμείς να πνιγούμε μέσα στα δικά μας λάθη».

Στον αντίποδα, η Σλοβενία συγκλονίζει με ένα ερειπωμένο περίπτερο που θυμίζει βομβαρδισμένο τοπίο, αποτελώντας μια σπάνια φωνή που τολμά να μιλήσει για τον πόλεμο και τη μνήμη σε μια χρονιά που η επίσημη Μπιενάλε ψήφισε την «ησυχία».

Οι τοίχοι των περιπτέρων δεν στάθηκαν ικανοί να συγκρατήσουν την ένταση. Στην Αρσενάλε, πορείες διαμαρτυρίας κατά της συμμετοχής του Ισραήλ σκόρπισαν φυλλάδια με το σύνθημα «Κλείστε το περίπτερο της γενοκτονίας», την ώρα που το μόνιμο ισραηλινό περίπτερο στους Κήπους παραμένει κλειστό υπό ισχυρή αστυνομική φύλαξη.

Διαμαρτυρία των Pussy Riot και των Femen στη Μπιενάλε της Βενετίας για την επιστροφή της Ρωσίας στη Μπιενάλε μετά την εισβολή στην Ουκρανία. Οι ακτιβίστριες φόρεσαν μαύρα ρούχα και ροζ κουκούλες, φώναξαν συνθήματα κατά της Ρωσίας και άναψαν καπνογόνα έξω από το ρωσικό περίπτερο όπως μετέδωσε το BBC φωνάζοντας «Κανένας Πούτιν στην Βενετία».

Λίγο πιο πέρα, οι Pussy Riot με ροζ κουκούλες και καπνογόνα διαδήλωναν έξω από το ρωσικό περίπτερο, ενώ το τσιμεντένιο ελάφι της Ουκρανής Ζάνα Καντίροβα, μεταφερόμενο από τις φλόγες του μετώπου στο Ποκρόβσκ, αιωρείται πάνω σε έναν γερανό ως ζωντανό μνημείο της καταστροφής.

Ο Λιβανέζος Ουαλίντ Ράαντ αποδομεί αριστουργήματα του Μποτιτσέλι και της Φρίντα Κάλο πάνω σε παλέτες μεταφοράς, υπογραμμίζοντας πώς ο πόλεμος ισοπεδώνει την πολιτιστική κληρονομιά. Παράλληλα, η Λόρι Άντερσον στην ασπρόμαυρη εγκατάστασή της φέρνει στο ίδιο κάδρο τον Τζον Λένον με πάνοπλους αστυνομικούς μετανάστευσης.

«Όσον αφορά τα αμφισβητούμενα περίπτερα που όλοι ήθελαν να απαγορευτούν, το ισραηλινό περίπτερο είναι μια υδάτινη εγκατάσταση, το ρωσικό περίπτερο μοιάζει με τα χειρότερα ανθοπωλεία στον κόσμο και το αμερικανικό περίπτερο είναι μια βαρετή τέχνη στο λόμπι ενός ξενοδοχείου» γράφει ο Φράνκελ.

To περίπτερο του Ισραήλ

Σε παράλληλο χρόνο, σε μια Μπιενάλε που φλέγεται από διαμαρτυρίες και επίσημες απολογίες, μακριά από λαμπερά εγκαίνια και DJ set μιας Μπιόρκ, το επαναστατικό πνεύμα της τέχνης γιγαντώνεται σε ανεπίσημες εκθέσεις που ξεφυτρώνουν σε κάθε γωνιά της πόλης δικαιώνοντας μια δημιουργική γενναιότητα που περισσεύει.

Από τις ηχητικές κραυγές των γυναικών της Νοτίου Αφρικής σε μια απόμερη εκκλησία που θρηνεί τα θύματα της αποικιοκρατικής και σεξουαλικής βίας, μέχρι τις καταγγελίες για τον ολοκληρωτισμό από το Ελεύθερο Θέατρο της Λευκορωσίας, η τέχνη καταφέρνει να επιστρέψει στον πρωταρχικό της ρόλο. Να είναι πράξη αντίστασης.

Η φετινή διοργάνωση μπορεί να είναι ένα χάος, αλλά μέσα σε αυτό το χάος, ανάμεσα σε σοκολατένιους ηθοποιούς και ηχητικά τοπία με τις ευχές του Βατικανού, ο επισκέπτης καλείται να ψάξει την δική του αλήθεια μέσα σε χαλάσματα.