Τελικά, ποιος έχει δίκιο για την «Οδύσσεια» του Νόλαν;

Λίγες ταινίες έχουν προκαλέσει τόσο έντονη συζήτηση μήνες πριν από την πρεμιέρα τους όσο η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν. Η υπερπαραγωγή της Universal, με πρωταγωνιστή τον Ματ Ντέιμον και ένα καστ που περιλαμβάνει μεταξύ άλλων τη Ζεντάγια, τον Τομ Χόλαντ, τη Λουπίτα Νιόνγκο, τον Έλιοτ Πέιτζ και τον Τράβις Σκοτ, δεν απασχολεί μόνο για το μέγεθος της παραγωγής ή τις φιλοδοξίες της.

Έχει μετατραπεί σε πεδίο αντιπαράθεσης γύρω από τη διαφορετικότητα, την ιστορική πιστότητα, τη γλώσσα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη βιομηχανία του θεάματος προσεγγίζει τα κλασικά έργα. Παρότι βασίζεται σε ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, η νέα κινηματογραφική μεταφορά του ομηρικού έπους έχει βρεθεί στο επίκεντρο των λεγόμενων «πολιτισμικών πολέμων», πολύ πριν το κοινό μπορέσει να τη δει.

Διαβάστε επίσης: Συγκίνησε ο Μάρκος Σεφερλής: «Με το που έφτασα πέθανε…» – Το τέλος του πατέρα του και η στήριξη από την Έλενα Τσαβαλιά

Μετά το βραβευμένο με Όσκαρ Oppenheimer, που καταπιανόταν με τη δημιουργία της ατομικής βόμβας και τα ηθικά διλήμματα του πολέμου, πολλοί περίμεναν ότι η επόμενη ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν θα προκαλούσε λιγότερες αντιδράσεις. Ωστόσο, η επιλογή του να μεταφέρει στη μεγάλη οθόνη την «Οδύσσεια» αποδείχθηκε εξίσου αμφιλεγόμενη, αν και για εντελώς διαφορετικούς λόγους.

Η διαμάχη ξεκίνησε από το καστ

Οι πρώτες αντιδράσεις εμφανίστηκαν όταν αποκαλύφθηκαν οι επιλογές των ηθοποιών.

Συντηρητικοί σχολιαστές κατηγόρησαν τον Νόλαν ότι υιοθετεί μια υπερβολικά προοδευτική προσέγγιση, εστιάζοντας κυρίως στη συμμετοχή του τρανς ηθοποιού Έλιοτ Πέιτζ, ο οποίος υποδύεται έναν μέχρι στιγμής άγνωστο ανδρικό χαρακτήρα, αλλά και του ράπερ Τράβις Σκοτ, που ενσαρκώνει τον αοιδό Δημόδοκο.

Οι περισσότερες αντιδράσεις, ωστόσο, αφορούσαν τη βραβευμένη με Όσκαρ Λουπίτα Νιόνγκο, η οποία επιλέχθηκε για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης. Επικριτές της επιλογής υπενθύμισαν ότι ο Όμηρος περιγράφει την Ελένη ως «λευκώλενο», δηλαδή «με λευκά χέρια», θεωρώντας ότι η συγκεκριμένη επιλογή δεν συμβαδίζει με την πρωτότυπη περιγραφή.

Η συζήτηση επεκτάθηκε γρήγορα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου αρκετοί χρήστες άρχισαν να συγκρίνουν την ταινία του Νόλαν με την «Τροία» του Βόλφγκανγκ Πέτερσεν (2004), υποστηρίζοντας ότι εκείνη είχε κάνει πιο «κατάλληλες» επιλογές με τον Μπραντ Πιτ στον ρόλο του Αχιλλέα και τη Νταϊάν Κρούγκερ ως Ελένη.

Ο συντηρητικός σχολιαστής Ματ Γουόλς έγραψε ότι ο Νόλαν επέλεξε μια ηθοποιό με καταγωγή από την Κένυα επειδή φοβόταν μήπως κατηγορηθεί για ρατσισμό. Την ίδια θέση υιοθέτησε και ο Έλον Μασκ, ο οποίος επίσης παρενέβη στη δημόσια συζήτηση.

Οι απαντήσεις από τους ειδικούς

Η κριτική δεν έμεινε χωρίς απαντήσεις.

O καθηγητής Ντάνιελ Μέντελσον, του οποίου η νέα μετάφραση της «Οδύσσειας» κυκλοφόρησε το 2025 και θεωρείται ότι επηρέασε το σενάριο του Νόλαν, δήλωσε στο βρετανικό Φεστιβάλ Hay πως τον διασκεδάζει το γεγονός ότι «όλοι αυτοί οι τύποι ξαφνικά ανησυχούν για την αρχαία ελληνική λογοτεχνία».

Σύμφωνα με την Telegraph, ο ίδιος πρόσθεσε: «Αυτό που έχει τόση πλάκα είναι ότι η Ελένη έχει ελάχιστη παρουσία στην “Οδύσσεια”, επομένως όλη αυτή η συζήτηση είναι μάλλον παράλογη».

Παράλληλα, υποστήριξε ότι η επιλογή της Νιόνγκο συνδέεται με ένα από τα διαχρονικά θέματα του τρωικού μύθου, δηλαδή την ίδια την έννοια της ομορφιάς.

«Νομίζω ότι η επιλογή αυτής της εξαιρετικά όμορφης ηθοποιού, που τυχαίνει να είναι αφρικανικής καταγωγής, μας τοποθετεί ακριβώς στο κέντρο μιας πολύ παλιάς συζήτησης», ανέφερε.

Η ίδια η Λουπίτα Νιόνγκο, μιλώντας στο περιοδικό Elle, απάντησε σύντομα αλλά ξεκάθαρα: «Πρόκειται για μια μυθοπλασία. Το καστ μας εκπροσωπεί ολόκληρο τον κόσμο».

Η τοποθέτησή της, ωστόσο, δεν έκλεισε τη συζήτηση.

Ο ελληνοβρετανός δημοσιογράφος Κρις Κοτόνου, γράφοντας στον Guardian, επισήμανε ότι, παρά τον πολυπολιτισμικό χαρακτήρα του καστ, δεν συμμετέχουν Έλληνες ηθοποιοί.

Όπως έγραψε, οι Έλληνες έχουν αποκλειστεί «για ακόμη μία φορά από το Χόλιγουντ, χωρίς καμία εξήγηση, από τις θεμελιώδεις μυθολογίες και τα έπη τους».

Και πρόσθεσε: «Αν η ταινία φιλοδοξεί να εκπροσωπήσει ολόκληρο τον κόσμο, δεν θα ήταν αυτονόητο να υπάρχει θέση σε αυτό το μεγάλο, πολυπολιτισμικό τραπέζι και για τον λαό που συνδέεται πιο άμεσα με την πηγή του έργου;»

Έτσι, η αντιπαράθεση γύρω από την «Οδύσσεια» απέκτησε περισσότερες διαστάσεις από μια απλή σύγκρουση ανάμεσα σε συντηρητικές και προοδευτικές φωνές, καθώς ακόμη και όσοι δεν συμμερίζονταν τις πολιτικές επικρίσεις διατύπωσαν διαφορετικού τύπου ενστάσεις.

Μυθολογία ή ιστορική αναπαράσταση;

Νέα συζήτηση προκάλεσε και το πρώτο τρέιλερ της ταινίας.

Ορισμένοι σχολίασαν ότι η μαύρη πανοπλία του Αγαμέμνονα, τον οποίο υποδύεται ο Μπένι Σάφντι, θυμίζει περισσότερο τον Batman παρά έναν μυκηναίο βασιλιά, ενώ άλλοι υποστήριξαν ότι το πλοίο του Οδυσσέα μοιάζει περισσότερο με σκάφος των Βίκινγκ παρά με αρχαιοελληνικό πλοίο.

Πίσω από αυτές τις παρατηρήσεις κρύβεται ένα ευρύτερο ερώτημα: πόση ιστορική ακρίβεια οφείλει να έχει μια κινηματογραφική μεταφορά ενός μύθου όπου συνυπάρχουν θεοί, μάγισσες, τέρατα και υπερφυσικά στοιχεία;

Η καθηγήτρια Σούζαν Ντίσι, συγγραφέας του βιβλίου The Greek Gods and Their Worlds, θεωρεί ότι η συζήτηση ξεκινά από μια λανθασμένη παραδοχή.

«Αναρωτιέμαι μήπως έχουμε αρχίσει να αντιμετωπίζουμε το μυθολογικό υλικό σαν να ήταν ιστορικό», λέει στο BBC.

Όπως επισημαίνει, η «Οδύσσεια» δεν αποτελεί ένα αμετάβλητο έργο, αλλά ένα κείμενο που επανερμηνεύεται συνεχώς. «Σχεδόν κάθε εποχή δημιουργεί τον δικό της Όμηρο.»

Η διαμάχη για τις αμερικανικές προφορές

Ένα ακόμη θέμα που προκάλεσε έντονες αντιδράσεις ήταν ο τρόπος με τον οποίο μιλούν οι πρωταγωνιστές της ταινίας.

Στο πρώτο τρέιλερ, ακόμη και οι Βρετανοί ηθοποιοί μιλούν με αμερικανική προφορά και χρησιμοποιούν σύγχρονη, καθημερινή γλώσσα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι ο Τομ Χόλαντ στον ρόλο του Τηλέμαχου, ο οποίος λέει απλά «Ο μπαμπάς μου γυρίζει σπίτι». Για πολλούς θεατές, η ατάκα αυτή απέχει από το πιο επίσημο και «θεατρικό» ύφος που έχουν καθιερώσει οι κινηματογραφικές μεταφορές της αρχαίας ελληνικής μυθολογίας και γενικότερα οι ιστορικές υπερπαραγωγές.

Οι αντιδράσεις στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης ήταν άμεσες. «Ακούγεται σαν να προσπαθούν να κάνουν μια επική συζήτηση έξω από ένα Starbucks», έγραψε ένας χρήστης, σύμφωνα με το ΒΒC.

Ένας άλλος σχολίασε: «Μου φάνηκε εντελώς παράταιρο. Ελπίζω οι διάλογοι να μην είναι τόσο σύγχρονοι ώστε να σε βγάζουν έξω από την εποχή».

Στην πραγματικότητα, όμως, το επιχείρημα αυτό παρουσιάζει μια αντίφαση. Η ιστορία εκτυλίσσεται στην αρχαία Ελλάδα πριν από χιλιάδες χρόνια, επομένως ούτε η σύγχρονη αμερικανική ούτε η βρετανική αγγλική προφορά θα μπορούσαν να θεωρηθούν πιο «αυθεντικές».

Η Σούζαν Ντίσι εξηγεί στο BBC ότι οι βρετανικές προφορές έχουν συνδεθεί με τις ιστορικές υπερπαραγωγές εξαιτίας μιας μακρόχρονης κινηματογραφικής παράδοσης και όχι επειδή προσεγγίζουν περισσότερο τον τρόπο που μιλούσαν οι αρχαίοι Έλληνες.

Κατά την ίδια, ούτε οι υπερβολικά επίσημοι διάλογοι αποδίδουν καλύτερα τον Όμηρο.

«Μια πιο καθημερινή γλώσσα μπορεί να βρίσκεται πιο κοντά στο πνεύμα της ομηρικής αφήγησης από την επιτηδευμένη γλώσσα που έχουμε συνηθίσει να συνδέουμε με την αρχαιότητα. Η “Οδύσσεια” ήταν αρχικά προφορική αφήγηση και λαϊκή ψυχαγωγία, όχι μόνο ένα κανονικό λογοτεχνικό κείμενο.»

Γιατί η «Οδύσσεια» έγινε στόχος των πολιτισμικών πολέμων

Το βασικό ερώτημα παραμένει: γιατί μια ταινία που δεν έχει ακόμη κυκλοφορήσει έχει προκαλέσει τόσο έντονες αντιπαραθέσεις;

Μία εξήγηση είναι ότι οι ταινίες του Κρίστοφερ Νόλαν αποτελούν πλέον παγκόσμια πολιτιστικά γεγονότα. Διαθέτουν τεράστιους προϋπολογισμούς, συγκεντρώνουν τεράστια δημοσιότητα και προκαλούν αμέτρητες συζητήσεις πολύ πριν βγουν στις αίθουσες. Όταν το υλικό πάνω στο οποίο βασίζονται είναι ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, σχεδόν οποιοσδήποτε αισθάνεται ότι έχει λόγο να εκφράσει άποψη.

Κάτι ανάλογο είχε συμβεί και με τη μεταφράστρια Έμιλι Γουίλσον, της οποίας η σύγχρονη μετάφραση της «Οδύσσειας», που επηρέασε σημαντικά το σενάριο του Νόλαν, έγινε στόχος έντονης κριτικής.

Η ίδια έχει δηλώσει ότι δέχθηκε «μισογυνικό διαδικτυακό εκφοβισμό» για τη σύγχρονη γλώσσα που επέλεξε να χρησιμοποιήσει.

Μιλώντας στο Vulture, εξήγησε πως δυσκολεύεται να κατανοήσει την ένταση των αντιδράσεων.

«Το βρίσκω πραγματικά ακατανόητο. Πρόκειται για ανθρώπους που στην πραγματικότητα δεν ενδιαφέρονται για το ίδιο το ποίημα. Όμως, όταν ξεσπά αυτή η συζήτηση των πολιτισμικών πολέμων στο διαδίκτυο, εμφανίζονται ξαφνικά οργισμένοι και προστατευτικοί απέναντί του.»

Κατά τη Γουίλσον, οι αντιδράσεις συνδέονται με μια βαθύτερη αντίληψη για το πώς πρέπει να αντιμετωπίζεται η αρχαιότητα.

«Έχει να κάνει με την ιδέα ότι υπάρχει μια απολύτως σταθερή αντίληψη για το μεγαλείο και τον ανδρισμό. Οτιδήποτε αμφισβητεί αυτή την ερμηνεία της αρχαίας ιστορίας απειλεί την ταυτότητα ορισμένων ανθρώπων, τόσο ως προς το φύλο όσο και ως προς τη φυλή τους.»

«Είναι ένας σκηνοθέτης-τεστ Ρόρσαχ»

Για τον συγγραφέα Τομ Σόουν, ο οποίος έχει γράψει τη βιογραφία του Νόλαν The Nolan Variations, ο σκηνοθέτης αποτελεί μια ιδιαίτερη περίπτωση στις σύγχρονες πολιτισμικές αντιπαραθέσεις.

«Είναι ένας σκηνοθέτης-τεστ Ρόρσαχ. Γυρίζει ταινίες στις οποίες μπορεί να βρει επιβεβαίωση τόσο η αριστερά όσο και η δεξιά, πολλές φορές ταυτόχρονα», λέει στο BBC.

Ο ίδιος υπενθυμίζει ότι εικόνες και συμβολισμοί από την τριλογία του Batman έχουν κατά καιρούς υιοθετηθεί από συντηρητικούς κύκλους. Γι’ αυτό, αρκετοί θεατές που θεωρούσαν τον Νόλαν έναν δημιουργό με πιο συντηρητική οπτική αισθάνονται σήμερα απογοητευμένοι από αυτό που αντιλαμβάνονται ως πιο προοδευτική κατεύθυνση της «Οδύσσειας».

Παράλληλα, ο Σόουν επισημαίνει ότι ο Νόλαν ποτέ δεν ακολούθησε τις συμβάσεις του Χόλιγουντ. Είτε ασχολείται με τον Batman, είτε με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, είτε με το διάστημα, είτε τώρα με τον Όμηρο, επιλέγει να αντιμετωπίζει κάθε έργο με τον δικό του τρόπο, ακόμη κι αν αυτό προκαλεί αντιδράσεις.

MUST READ

Κανένα… Problema: Ο πρωταθλητής και MVP Μοντέρο και το μπάσκετ (του) που εμπνέει (vids)

Ίσως, τελικά, αυτή να είναι και η μεγαλύτερη εξήγηση για όσα συμβαίνουν γύρω από την «Οδύσσεια». Όσο πιο φιλόδοξη, προσωπική και διαφορετική είναι μια κινηματογραφική μεταφορά ενός τόσο εμβληματικού έργου, τόσο περισσότερες αντιδράσεις θα προκαλεί. Και αυτές ακριβώς οι αντιδράσεις είναι πιθανό να λειτουργήσουν υπέρ της, ενισχύοντας ακόμη περισσότερο το ενδιαφέρον του κοινού για μία από τις πιο πολυσυζητημένες κινηματογραφικές κυκλοφορίες του 2026.