Συναίνεση και πορνογραφία: Τι μαθαίνουμε (ξανά) από το σκάνδαλο Grok;

Το τελευταίο διάστημα, στο Grok —το εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης που συνδέεται με το X— άρχισαν να κυκλοφορούν μαζικά εικόνες γυμνών γυναικείων σωμάτων που δεν υπήρξαν ποτέ.

Φωτογραφίες πραγματικών γυναικών «γδύνονταν» ψηφιακά, σώματα ανασυντίθεντο από λίγα δεδομένα, πρόσωπα συνδέονταν με πορνογραφικές εικόνες – και φυσικά χωρίς καμία συναίνεση.

Διαβάστε επίσης: Ο Αντετοκούνμπο προσπάθησε, αλλά νέα ήττα για τους Μπακς (102-122, vid)

Το περιεχόμενο αυτό παρουσιαζόταν συχνά ως παιχνίδι, ως τεχνικό επίτευγμα ή ως «πειραματισμός». Στην πράξη, όμως, αποκάλυπτε κάτι πολύ παλιό: την ευκολία με την οποία το γυναικείο σώμα μετατρέπεται σε «πρώτη ύλη», όταν η τεχνολογία λειτουργεί χωρίς όρια.

Για πολλά χρόνια, η τεχνολογία παρουσιαζόταν με έναν σχεδόν αισιόδοξο τόνο. Κάθε νέα πλατφόρμα, κάθε εφαρμογή, κάθε «έξυπνο» εργαλείο διαφημιζόταν ως βήμα προς την πρόοδο: περισσότερη ελευθερία, περισσότερη έκφραση, περισσότερη ισότητα. Στην πράξη, όμως, η τεχνολογία δεν λειτουργεί σε κενό. Δεν πέφτει από τον ουρανό. Δημιουργείται μέσα σε κοινωνίες με ιστορία, ιεραρχίες και ανισότητες — και συχνά τις αναπαράγει, απλώς με μεγαλύτερη ταχύτητα και μικρότερη λογοδοσία.

Η πορνογραφία είναι ίσως το πιο καθαρό παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Δεν πρόκειται απλώς για «προσωπική επιλογή» ή «ιδιωτική κατανάλωση». Είναι μια τεράστια πολιτισμική βιομηχανία που διαμορφώνει φαντασίες, προσδοκίες και πρότυπα συμπεριφοράς. Και σήμερα, με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης, περνά σε μια νέα φάση: πιο απρόσωπη, πιο ανεξέλεγκτη και, τελικά, πιο αποκαλυπτική για τα όρια της κοινωνικής μας ανοχής.

Στάση λεωφορείου στο Λονδίνο φιλοξενεί αφίσα που τοποθέτησε η ομάδα διαμαρτυρίας Everyone Hates Elon, καλώντας σε μποϊκοτάζ της πλατφόρμας κοινωνικής δικτύωσης X του Έλον Μασκ, Βρετανία, 14 Ιανουαρίου 2026. Η διαφήμιση παραπέμπει σε ευρέως δημοσιευμένα περιστατικά κατά τα οποία το ενσωματωμένο εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης της X, το Grok, παρήγαγε πορνογραφικές εικόνες ανηλίκων έπειτα από προτροπές χρηστών. Ρυθμιστικές αρχές στο Ηνωμένο Βασίλειο, την ΕΕ και σε αρκετές ακόμη δικαιοδοσίες έχουν ανοίξει έρευνες για το ζήτημα. Η xAI, ο δημιουργός του Grok και μητρική εταιρεία της X, έχει επιβάλει περιορισμούς που επιτρέπουν τη χρήση των λειτουργιών δημιουργίας και επεξεργασίας εικόνων στην πλατφόρμα μόνο σε συνδρομητές επί πληρωμή. REUTERS/Chris J Ratcliffe

Η υπόσχεση της ελάχιστης παρέμβασης

Πολύ πριν μετονομαστεί σε X, το Twitter είχε χτίσει την ταυτότητά του γύρω από την ιδέα της ελάχιστης παρέμβασης. Παρουσιαζόταν ως «δημόσια πλατεία», ως χώρος όπου η ελευθερία λόγου προστατεύεται ακόμη και όταν γίνεται άβολη. Σε αυτό το πλαίσιο, η ανοχή απέναντι στο πορνογραφικό περιεχόμενο παρουσιαζόταν ως θέμα αρχής: ενήλικες άνθρωποι, συναινετικό υλικό, προσωπική επιλογή.

Αυτό που έμενε εκτός αφήγησης ήταν κάτι θεμελιώδες: η ελευθερία λόγου δεν είναι ποτέ αφηρημένη. Λειτουργεί πάντα μέσα σε σχέσεις δύναμης. Όπως έχει δείξει η πολιτική θεωρία των μέσων, οι πλατφόρμες δεν κατανέμουν απλώς λόγο — κατανέμουν ορατότητα. Και όταν επιτρέπεται η μαζική κυκλοφορία πορνογραφικού υλικού χωρίς ουσιαστικούς ελέγχους, η ελευθερία δεν μοιράζεται ισότιμα. Κάποιοι αποκτούν φωνή. Άλλοι μετατρέπονται σε αντικείμενα αυτής της φωνής.

Η δήλωση του Έλον Μασκ, μετά την αγορά της πλατφόρμας το 2022, ότι η «εξάλειψη της παιδικής εκμετάλλευσης» αποτελεί προτεραιότητα, ακούστηκε καθησυχαστική. Ωστόσο, όπως επισημαίνει και ο Brady Brickner-Wood στο New Yorker, η αντίφαση έγινε γρήγορα εμφανής: πώς καταπολεμάς την εκμετάλλευση όταν αποδυναμώνεις τους μηχανισμούς ελέγχου, περιορίζεις τις ομάδες ασφάλειας και υιοθετείς μια σχεδόν ιδεολογική εμμονή με την απουσία ορίων;

Σε αντίθεση με το Facebook, το Instagram και το TikTok, που περιόριζαν τη γυμνότητα και τα πορνογραφικά βίντεο, το Twitter επέτρεπε στους χρήστες να δημοσιεύουν βίαιο και «συναινετικά παραγόμενο περιεχόμενο ενηλίκων» στα feeds τους χωρίς συνέπειες. Πολύ πριν από την εξαγορά από τον Μασκ, το Twitter είχε αυτοπροσδιοριστεί ως αντιλογοκριτική πλατφόρμα — «η πτέρυγα της ελευθερίας του λόγου μέσα στο κόμμα της ελευθερίας του λόγου», όπως είχε πει κάποτε ο Τόνι Γουάνγκ, γενικός διευθυντής του Twitter στο Ηνωμένο Βασίλειο.

Η υπόθεση του Grok δεν προέκυψε στο κενό. Την παραμονή της Πρωτοχρονιάς, ο Έλον Μασκ ζήτησε από το ίδιο το εργαλείο να δημιουργήσει μια εικόνα του με μπικίνι, πυροδοτώντας κύμα αιτημάτων για «γδύσιμο» φωτογραφιών πραγματικών ανθρώπων — σε ορισμένες περιπτώσεις ακόμη και ανηλίκων.

Παρά τις εκ των υστέρων απειλές για «συνέπειες», το Grok παραμένει σχεδιασμένο ώστε να παράγει σεξουαλικό περιεχόμενο, ενώ η πιο ουσιαστική παρέμβαση υπήρξε η επιβολή χρέωσης στη δημιουργία εικόνων.

Το επεισόδιο ανέδειξε όχι μόνο τα όρια της πλατφόρμας, αλλά και το περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργεί: μια ψηφιακή κουλτούρα όπου το πορνό είναι διαρκώς παρόν και η σεξουαλικοποίηση έχει γίνει σχεδόν αυτονόητη.

Η συναίνεση ως έννοια σε κρίση

Στη δημόσια συζήτηση γύρω από την πορνογραφία, η συναίνεση συχνά λειτουργεί ως τελικός κριτής: αν υπάρχει συναίνεση, όλα επιτρέπονται. Όμως η συναίνεση δεν είναι ένα στιγμιαίο «ναι». Είναι διαδικασία, είναι πλαίσιο, είναι ισορροπία δύναμης. Και στη μαζική, εμπορική πορνογραφία, αυτή η ισορροπία σπάνια υπάρχει με σαφή και ελέγξιμο τρόπο.

Οι πιο δημοφιλείς κατηγορίες πορνό βασίζονται σε επαναλαμβανόμενα σενάρια: μια αρχική άρνηση, μια αντίσταση που παρουσιάζεται ως προσχηματική, μια τελική «ενθουσιώδης» αποδοχή. Το μήνυμα είναι σαφές, ακόμη κι όταν δεν διατυπώνεται ρητά: η άρνηση είναι μέρος του παιχνιδιού. Η επιθυμία παρουσιάζεται ως κάτι που πρέπει να ξεκλειδωθεί, να πιεστεί, να ξεπεραστεί.

Οι κοινωνικές επιστήμες έχουν δείξει ότι τέτοιες αφηγήσεις δεν παραμένουν εντός της φαντασίας. Επαναλαμβανόμενες εικόνες και μοτίβα λειτουργούν παιδαγωγικά: διαμορφώνουν προσδοκίες για το πώς «μοιάζει» η επιθυμία, πώς «λειτουργεί» η συναίνεση, ποιος έχει το δικαίωμα να επιμένει και ποιος καλείται να ενδώσει. Έτσι, η πορνογραφία δεν είναι απλώς αντανάκλαση μιας κουλτούρας· είναι ενεργό μέρος της.

Tο πρόβλημα δεν είναι μόνο το περιεχόμενο, αλλά το μήνυμα: ότι η γυναικεία άρνηση είναι προσωρινή, ότι η πίεση είναι μέρος του παιχνιδιού, ότι η συναίνεση μπορεί να είναι αμφίσημη.

Οι θεωρητικές διαμάχες γύρω από την πορνογραφία — από την κριτική της Catharine MacKinnon έως τις πιο «φιλοσεξουαλικές» αναγνώσεις — παραμένουν επίκαιρες, αλλά η ΑΙ προσθέτει μια νέα, ανησυχητική διάσταση. Η γυναίκα δεν χρειάζεται πλέον να συμμετέχει καν για να γίνει αντικείμενο πορνογραφίας. Το σώμα της μπορεί να ανακατασκευαστεί ψηφιακά, να παραχθεί εκ νέου, να κυκλοφορήσει ανεξέλεγκτα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η διάδοση πρακτικών όπως το «gooning», που περιγράφει ο Daniel Kolitz, δεν είναι περιθωριακό φαινόμενο, αλλά σύμπτωμα μιας κοινωνίας όπου η επιθυμία έχει πλήρως αποσυνδεθεί από την αμοιβαιότητα. Η κατανάλωση πορνό, όπως και η κατανάλωση social media, γίνεται ατέρμονη, χωρίς όρια, χωρίς αντίσταση από την πραγματικότητα. Και η γυναίκα, ξανά, βρίσκεται στο κέντρο αυτής της φαντασιακής οικονομίας.

Από την κατανάλωση στην παραγωγή

Η τεχνητή νοημοσύνη αλλάζει ριζικά το τοπίο, γιατί μετακινεί τον χρήστη από τη θέση του θεατή στη θέση του δημιουργού. Με εργαλεία όπως το Grok, η πορνογραφία παύει να είναι απλώς κάτι που βλέπεις. Γίνεται κάτι που φτιάχνεις. Και αυτή η μετατόπιση έχει τεράστιες συνέπειες.

Για πρώτη φορά, το ανθρώπινο σώμα δεν χρειάζεται καν να υπάρχει στην πραγματικότητα για να πορνογραφηθεί. Μπορεί να αναπαραχθεί ψηφιακά, να αλλοιωθεί, να «γδυθεί» και να κυκλοφορήσει ως εικόνα χωρίς καμία συμμετοχή ή γνώση του προσώπου που απεικονίζεται. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για εκμετάλλευση εργαζομένων στο σεξ, αλλά για εκμετάλλευση οποιουδήποτε ανθρώπου — δημόσιου ή ιδιωτικού — απλώς και μόνο επειδή υπάρχει μια φωτογραφία του στο διαδίκτυο.

Η τεχνητή νοημοσύνη, εδώ, δεν δημιουργεί νέες επιθυμίες. Τις ενισχύει και τις απογυμνώνει από κάθε κοινωνικό φρένο. Όπως έχει επισημανθεί στη θεωρία της τεχνολογίας, οι δυνατότητες ενός συστήματος δεν είναι ουδέτερες: ό,τι μπορεί να γίνει, αργά ή γρήγορα θα δοκιμαστεί. Και όταν τα όρια δεν είναι ενσωματωμένα στον σχεδιασμό, επιβάλλονται εκ των υστέρων — συνήθως όταν η ζημιά έχει ήδη γίνει.

Όταν τα όρια εξαφανίζονται

Η πιο ακραία και ανησυχητική εκδοχή αυτής της εξέλιξης αφορά τη δυνατότητα παραγωγής υλικού που μοιάζει να απεικονίζει ανήλικους. Σε αυτό το σημείο, κάθε επιχείρημα περί «ελευθερίας έκφρασης» ή «ενήλικης χρήσης» καταρρέει. Δεν πρόκειται για πολιτισμική διαφορά ή αμφίσημη ανάγνωση. Πρόκειται για κακοποίηση.

Το γεγονός ότι τέτοιο υλικό μπορεί να παραχθεί τεχνικά, ακόμη κι αν απαγορεύεται ρητά, αποκαλύπτει μια επαναλαμβανόμενη λογική του ψηφιακού καπιταλισμού: η καινοτομία προηγείται, οι συνέπειες ακολουθούν. Η τεχνολογία αναπτύσσεται με όρους ταχύτητας και ανταγωνισμού, ενώ η κοινωνία καλείται να διαχειριστεί τις επιπτώσεις εκ των υστέρων. Στο μεταξύ, το κόστος δεν κατανέμεται ισότιμα. Πλήττει πρωτίστως όσους έχουν τη μικρότερη δυνατότητα προστασίας.

Η μηχανή δεν είναι ουδέτερη

Ένα από τα πιο ανθεκτικά αφηγήματα γύρω από την ΑΙ είναι ότι πρόκειται για αντικειμενική τεχνολογία, απαλλαγμένη από προκαταλήψεις και αξίες. Ωστόσο, δεκαετίες έρευνας στις κοινωνικές επιστήμες και στα media studies δείχνουν το αντίθετο: τα τεχνολογικά συστήματα ενσωματώνουν τις προτεραιότητες, τις αγορές και τις πολιτισμικές νόρμες μέσα στις οποίες δημιουργούνται.

Η ΑΙ εκπαιδεύεται σε ανθρώπινα δεδομένα και λειτουργεί σε αγορές που γνωρίζουν καλά ότι το σεξ —και ειδικά το σεξ που προκαλεί ή παραβιάζει όρια— πουλάει. Όταν εταιρείες επιλέγουν να ενσωματώσουν χαλαρά φίλτρα ή σεξουαλικές λειτουργίες στα εργαλεία τους, δεν το κάνουν από άγνοια. Το κάνουν επειδή ανταποκρίνονται σε μια υπαρκτή ζήτηση, η οποία έχει διαμορφωθεί μέσα σε μια μακρά ιστορία οπτικής κουλτούρας και άνισης κατανομής δύναμης πάνω στο σώμα και την εικόνα.

Γιατί αυτό δεν αφορά μόνο «κάποιους άλλους»

Το πρόβλημα δεν περιορίζεται σε όσους παράγουν ή καταναλώνουν πορνογραφικό περιεχόμενο. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο μετατοπίζεται συλλογικά το όριο του αποδεκτού. Όταν η τεχνολογία καθιστά δυνατή την πλήρη αποσύνδεση της επιθυμίας από τη συναίνεση, αλλάζει και το πλαίσιο μέσα στο οποίο αντιλαμβανόμαστε τις ανθρώπινες σχέσεις.

Οι συνέπειες αυτής της μετατόπισης δεν εμφανίζονται πάντα άμεσα. Εκδηλώνονται ως αυξημένη έκθεση, ως αβεβαιότητα γύρω από τον έλεγχο της εικόνας, ως φόβος ότι το σώμα μπορεί να χρησιμοποιηθεί χωρίς άδεια και χωρίς δυνατότητα αντίδρασης. Και αυτές οι συνέπειες γίνονται πρώτα ορατές στις ζωές εκείνων που ιστορικά είχαν λιγότερη προστασία και μικρότερη πρόσβαση στη θεσμική ισχύ.

Το ερώτημα των ορίων

Η κριτική που ασκείται σε αυτά τα φαινόμενα δεν αφορά την ηθικολογία ούτε την επιστροφή σε παλαιότερες μορφές λογοκρισίας. Αφορά ένα πιο βασικό ερώτημα: πώς σχεδιάζονται οι τεχνολογίες και προς όφελος ποιων. Η απουσία ορίων δεν είναι ουδέτερη στάση· είναι επιλογή που ευνοεί όσους διαθέτουν ήδη δύναμη — οικονομική, τεχνολογική ή συμβολική.

Αν η τεχνητή νοημοσύνη πρόκειται όντως να βελτιώσει τη ζωή μας, τότε το κρίσιμο τεστ δεν είναι η ταχύτητα ή η εντυπωσιακή της απόδοση. Είναι αν μπορεί να ενσωματώσει όρια που δεν θα μπαίνουν εκ των υστέρων, αλλά θα αποτελούν μέρος του ίδιου του σχεδιασμού της.

MUST READ

Έξαλλος ο Αταμάν με τις αποδοκιμασίες: «Μου έλεγαν να μην έρθω στο Ισραήλ – Ήμασταν άτυχοι στο τέλος»

Και μέχρι στιγμής, ειδικά στο πεδίο της σεξουαλικής αναπαράστασης, αυτή η δοκιμασία παραμένει ανοιχτή.